[CPA] Trước khi tiêm vắc-xin thì nên làm gì? Có được ăn uống gì không? Nên và không nên làm gì? Cần chuẩn bị những gì? Cần mang theo những giấy tờ gì?… Và rồi sau khi tiêm vắc-xin thì theo dõi như thế nào? Phụ nữ có thai (bà bầu) và đang cho con bú có tiêm được vắc-xin không?… Đó là hầu hết những thắc mắc về việc đi tiêm vắc-xin của mọi người.
Trước khi tiêm chủng vắc-xin
Khám sàng lọc trước tiêm chủng vắc-xin
Tại sao cần khám sàng lọc trước khi tiêm chủng?
Khám sàng lọc trước khi tiêm chủng là việc rất cần thiết nhằm phát hiện những bất thường cần lưu ý để quyết định cho trẻ (người được tiêm) tiêm chủng, tạm hoãn việc tiêm chủng hay không được tiêm một loại vắc xin nào đó.
Vì vậy, người nhà của trẻ hay người đi tiêm chủng và bác sĩ cần hợp tác với nhau để đảm bảo việc tiêm chủng là đúng thời điểm, hiệu quả và an toàn.
Kết quả khám sàng lọc trước tiêm chủng được căn cứ trên những thông tin người nhà hay người đi tiêm chủng cung cấp cho bác sĩ và những thông tin bác sĩ phát hiện sau khi thăm khám.
Những thông tin cần thông báo cho bác sĩ là gì?
Với trẻ nhỏ, bố mẹ cần thông báo cho bác sĩ các vấn đề về sức khỏe và lịch sử tiêm chủng như:
- Trẻ đã đủ cân nặng 2kg chưa? (Nếu là trẻ sơ sinh)
- Trẻ có bú (ăn), uống, ngủ, chơi bình thường không?
- Trẻ có đang sốt hay mắc bệnh gì không? Trẻ có bệnh lý bẩm sinh hoặc bệnh lý mắc phải khiến trẻ phải nhập viện điều trị từ khi sinh đến nay.
- Trẻ có đang dùng thuốc hoặc sử dụng phương pháp điều trị nào không?
- Trẻ có tiền sử dị ứng với thuốc hay thức ăn nào không?
- Trẻ có tiền sử dị ứng với vắc xin hoặc có phản ứng nặng ở các lần tiêm trước hay không?
Với người lớn đi tiêm chủng cũng cần thông báo cho bác sĩ các vấn đề sức khỏe của mình bao gồm các bệnh đã mắc, những loại thuốc – liệu pháp điều trị đang dùng, loại vắc xin đã tiêm gần đây (trong vòng 4 tuần) và phản ứng của cơ thể ở những lần tiêm chủng trước hoặc các phản ứng, dị ứng đã gặp.
Với phụ nữ, ngoài các thông tin cơ bản như trên, cần thông báo cho bác sĩ biết mình đang có thai hay không, hoặc thời gian dự định có thai.
Bác sĩ sẽ khám sàng lọc như thế nào?
Việc khám sàng lọc trước tiêm chủng vắc-xin được thực hiện theo đúng quy định nghiêm ngặt của Bộ Y Tế (Thông tư 12/2014/TT-BYT ngày 20 tháng 3 năm 2014), tập trung vào việc đánh giá tình trạng sức khỏe chung của cơ thể bao gồm:
- Đo thân nhiệt
- Đánh giá tri giác
- Quan sát nhịp thở, nghe phổi
- Nghe tim
- Phát hiện các bất thường khác
Hướng dẫn trước khi tiêm chủng vắc-xin
Đối với trẻ trước khi tiêm chủng
- Bố mẹ cần theo dõi tình trạng sức khỏe của bé để thông báo cho bác sĩ trong quá trình khám sàng lọc trước khi tiêm.
- Nếu trẻ chưa đạt tiêu chuẩn về cân nặng hoặc có một trong các biểu hiện bệnh lý thì phải trì hoãn lịch tiêm cho đến khi trẻ đủ cân nặng, hết sốt hoặc khỏi bệnh.
- Nếu trẻ có các phản ứng nặng sau tiêm ở các lần tiêm trước thì sẽ ngưng tiêm các mũi tiếp theo (nếu có).
- Khi đưa trẻ đi tiêm chủng, bố mẹ (người chăm sóc) cần mang đầy đủ sổ/phiếu tiêm chủng và thông báo đầy đủ tình trạng sức khỏe, các loại thuốc đang sử dụng để bác sĩ theo dõi và phối hợp cùng bố mẹ đưa ra lịch tiêm chủng hợp lý, tránh bỏ sót hay nhầm lẫn.
- Tại cơ sở tiêm chủng, bác sĩ sẽ tiến hành khám sàng lọc cho trẻ và đánh giá toàn diện thể trạng của trẻ. Căn cứ vào kết quả khám và lịch sử tiêm chủng, bác sĩ sẽ phối hợp cùng bố mẹ lựa chọn mũi tiêm tiếp theo.
- Bố mẹ nên tuân thủ lịch tiêm chủng theo lứa tuổi đã được Bộ Y Tế và các chuyên gia khuyế cáo. Việc tiêm chủng đúng thời điểm sẽ giúp tạo miễn dịch hiệu quả cho trẻ, tránh trường hợp mắc bệnh có thể xảy ra nếu chưa kịp tiêm chủng.
Đối với người lớn trước khi tiêm chủng
Người lớn đi tiêm chủng cũng cần thông báo cho bác sĩ các vấn đề sức khỏe của mình bao gồm các bệnh đã mắc, các loại thuốc – liệu pháp điều trị đang dùng, loại vắc xin đã tiêm gần đây (trong vòng 4 tuần) và phản ứng của cơ thể ở những lần tiêm chủng trước.
Sau khi tiêm chủng vắc-xin
Theo dõi sau tiêm chủng
Trẻ em và người lớn đều cần được theo dõi tối thiểu 30 phút tại cơ sở tiêm chủng. Nếu phát hiện các biểu hiện bất thường, nôn trớ, thở nhanh hay ngắt quãng, thở khò khè, da mẩn đỏ,… cần báo ngay cho nhân viên y tế gần nhất.
Trẻ em cần tiếp tục được theo dõi trong 24 – 48 giờ sau khi tiêm bao gồm:
- Thân nhiệt, nhịp thở
- Sự tỉnh táo (chơi đùa), ăn, ngủ
- Quan sát da toàn thân và vùng tiêm (sưng, mẩm đỏ, phát ban)
Cách chăm sóc trẻ sau tiêm chủng:
- Cho trẻ mặc quần áo thoáng mát
- Duy trì chế độ dinh dưỡng hàng ngày, cho trẻ bú mẹ và uống nước nhiều hơn
- Có thể dùng thuốc hạ sốt thông thường (paracetamol, ibuprofen) với liều phù hợp cân nặng khi trẻ sốt > 38.5oC, quấy khóc.
- Nếu tại vết tiêm sưng, đỏ, có thể chườm lạnh để giúp giảm đau và giảm sưng cho trẻ
- Khi bế trẻ tránh chạm vào vết tiêm, không xoa dầu, chườm nóng, nặn chanh, đắp khoai tây hay bôi đắp bất cứ thứ gì lên vết tiêm vì có thể gây nhiễm trùng vết tiêm
- Không dùng aspirin, không dùng thêm các thuốc ho và hạ sốt khác vì các chế phẩm này có thể làm tăng liều paracetamol ở trẻ
Những phản ứng thường gặp khi tiêm vắc-xin
Các phản ứng sau khi tiêm bao gồm: tại chỗ tiêm (đau, sưng, nóng,…) và toàn thân (sốt, quấy khóc, phát ban, nôn, tiêu chảy,…).
Xem đầy đủ các phản ứng thường gặp sau khi tiêm một số loại vắc-xin phổ biến ở bài viết: Những phản ứng thường gặp sau khi tiêm Vắc-xin.
Những lưu ý quan trọng khi tiêm chủng vắc xin
Đối với trẻ cần lưu ý những gì?
Để đảm bảo an toàn tiêm chủng, khi đưa trẻ đi tiêm chủng, bố mẹ cần lưu ý:
1. Mang theo phiếu/sổ tiêm chủng.
2. Thông báo cho cán bộ y tế về tình trạng sức khỏe của trẻ như:
- Trẻ đã đủ cân nặng (2kg) chưa (đối với trẻ sơ sinh);
- Trẻ có bú (ăn), uống, ngủ, chơi bình thường trong những ngày gần đây không;
- Trẻ có đang sốt hay mắc bệnh gì không;
- Trẻ có đang dùng thuốc hoặc sử dụng phương pháp điều trị nào trong 3 tháng qua không;
- Trẻ có tiêm vắc xin nào trong 4 tuần gần đây không;
- Trẻ có tiền sử dị ứng với thuốc hay thức ăn nào không;
- Trẻ có tiền sử dị ứng với vắc xin hoặc có phản ứng nặng (sốt cao, quấy khóc kéo dài, phát ban, sưng nề vùng tiêm…) ở những lần tiêm trước
- hay không.
3. Đề nghị cán bộ y tế thông báo về loại vắc xin được tiêm chủng lần này, những phản ứng có thể gặp và hướng dẫn theo dõi trẻ sau tiêm chủng.
4. Trong khi tiêm chủng giữ trẻ đúng tư thế theo hướng dẫn của cán bộ y tế.
5. Cho trẻ ở lại 30 phút tại trung tâm tiêm chủng sau khi tiêm để cán bộ y tế theo dõi và kịp thời xử trí nếu có phản ứng bất thường xảy ra.
6. Tiếp tục theo dõi trẻ tại nhà ít nhất 24 giờ sau tiêm chủng về toàn trạng, tinh thần, ăn ngủ, thở, nhiệt độ, phát ban, phản ứng tại chỗ tiêm… Không đắp bất cứ thứ gì lên vị trí tiêm.
7. Đưa trẻ tới ngay bệnh viện hoặc cơ sở y tế gần nhất nếu trẻ có các dấu hiệu bất thường sau tiêm chủng như:
- Sốt cao (>390C);
- Co giật hay mệt lả, lừ đừ, không có phản ứng khi được gọi;
- Tím tái, khó thở, thở rít, rút lõm lồng ngực khi thở;
- Quấy khóc dữ dội, kéo dài
- Ăn/bú kém cùng các phản ứng thường gặp như: sốt nhẹ, quấy khóc, phát ban… kéo dài trên 1 ngày.
8. Nếu bố mẹ không yên tâm về sức khỏe của con sau khi tiêm chủng hãy đến gặp cán bộ y tế để được khám tư vấn.
Đối với người lớn cần lưu ý những gì?
Để đảm bảo an toàn tiêm chủng, người đi tiêm chủng cần thực hiện:
1. Mang theo sổ tiêm chủng (nếu có).
2. Cung cấp đầy đủ thông tin cá nhân và sức khỏe hiện tại, gồm: Các bệnh đã mắc, đang mắc, những loại thuốc – liệu pháp điều trị đang dùng; Các loại thuốc, vắc xin đã tiêm gần đây (trong vòng 4 tuần) và phản ứng của cơ thể ở những lần tiêm thuốc, tiêm chủng trước đây hoặc các phản ứng, dị ứng đã gặp do các nguyên nhân khác.
3. Với phụ nữ, ngoài các thông tin cơ bản như trên, cần thông báo cho bác sĩ biết mình đang có thai hay không, hoặc thời gian dự định có thai.
4. Nên có người đi cùng nếu người tiêm vắc xin có sức khỏe kém.
5. Ở lại trung tâm tiêm chủng 30 phút sau tiêm để được nhân viên y tế theo dõi phản ứng sau tiêm. Nếu phát hiện các biểu hiện bất thường, nôn ói, thở nhanh hay ngắt quãng, thở khò khè, da mẩn đỏ,… cần báo ngay cho nhân viên y tế gần nhất.
6. Tiếp tục theo dõi tại nhà 48 giờ sau tiêm; nếu có sưng đau vết tiêm hoặc phản ứng khác cần liên hệ trung tâm tiêm chủng hoặc tới cơ sở y tế gần nhất.
7. Người trưởng thành có thể tiêm nhiều mũi trong 1 lần đi tiêm để tiết kiệm thời gian, chi phí di chuyển…, đồng thời có hiệu quả miễn dịch sớm với nhiều bệnh cùng lúc.
Trường hợp nào không được tiêm phòng cho trẻ?
Rất nhiều bố mẹ thắc mắc những trường hợp nào thì không được tiêm phòng cho trẻ? Trước khi tiến hành tiêm chủng, bố mẹ luôn được hướng dẫn đưa trẻ đi khám sàng lọc để phát hiện những bất thường, từ đó bác sĩ có thể đưa ra những chỉ định phù hợp. Dưới đây là những trường hợp trẻ không được tiêm phòng:
- Trẻ có tiền sử sốc hoặc phản ứng, dị ứng nặng sau khi tiêm liều vắc xin trước đó, kể cả vắc xin có chứa thành phần: Sốt cao trên 39 độ, sốt co giật hoặc dấu hiệu viêm não, viêm màng não, tím tái, khó thở.
- Trẻ có tình trạng suy chức năng các cơ quan như suy hô hấp, suy tuần hoàn, suy tim, suy gan, suy thận…
- Không tiêm vắc xin sống với trẻ bị suy giảm miễn dịch như bệnh suy giảm hệ miễn dịch bẩm sinh, suy giảm miễn dịch nặng.
- Không tiêm vắc xin phòng bệnh lao cho trẻ sinh ra từ mẹ bị nhiễm HIV mà không được điều trị dự phòng lây truyền.
- Các trường hợp chống chỉ định khác theo chỉ dẫn của nhà sản xuất đối với từng loại vắc xin cụ thể.
- Để phát hiện những trường hợp trẻ không được tiêm phòng, các bác sĩ sẽ tiến hành đánh giá tình trạng sức khỏe của bé thông qua đo thân nhiệt, đánh giá tri giác, quan sát nhịp thở, nghe tim để phát hiện các bất thường.
Nhỡ lịch tiêm phòng cho trẻ có sao không?
Không phải bé nào cũng được tiêm phòng đúng lịch, bởi các lý do như: bố mẹ vì bận bịu công việc mà quên lịch tiêm phòng của con hay thiếu thông tin về các loại vắc xin mà con cần dẫn đến việc không đưa con tiêm đủ liều/ tiêm đúng lịch.
Bên cạnh đó cũng có những trường hợp bé bị sốt cao hoặc mắc một bệnh lý nào đó dẫn đến không đủ điều kiện sức khỏe để tiêm đúng lịch chủng ngừa.
Theo nguyên tắc, tiêm đúng lịch là tối ưu nhất cho việc phòng bệnh vì vắc xin sẽ phát huy tối đa được hiệu quả phòng vệ. Trong trường hợp trẻ bị nhỡ lịch tiêm phòng hoặc không được tiêm đầy đủ các mũi vắc xin, khả năng phòng bệnh sẽ thấp, bé có nguy cơ mắc các bệnh truyền nhiễm, nhất là vào các mùa cao điểm của dịch bệnh.
Để không làm nhỡ lịch tiêm phòng cho trẻ, cha mẹ cần bám sát lịch chủng ngừa. Trong trường hợp quên hoặc bé bị bệnh/sốt không thể tiêm theo lịch, phụ huynh cần liên hệ các cơ sở tiêm chủng để được tư vấn hướng khắc phục.
Tùy theo từng loại vắc xin và bệnh lý cụ thể, cán bộ y tế có thể sẽ tư vấn tiêm bù cho trẻ.
Bên cạnh đó, trong trường hợp trẻ đã đến tuổi tiêm phòng hoặc đến thời gian tiêm nhắc lại nhưng các mũi vắc xin trong chương trình tiêm chủng mở rộng bị thiếu/hết, phụ huynh có thể lựa chọn tiêm vắc xin dịch vụ tại các bệnh viện, trung tâm tiêm chủng uy tín.
Ngược lại nếu một mũi vắc xin dịch vụ nào đó quá khan hiếm, bố mẹ vẫn có thể cho con tiêm thay thế vắc xin miễn phí (nếu có). Việc tiêm xen kẽ giữa vắc xin miễn phí và vắc xin dịch vụ đã được chứng minh không làm giảm hiệu quả phòng bệnh và không gây nguy hiểm cho bé.
Bên cạnh đó, bố mẹ cũng có thể đặt giữ các loại vắc xin theo đúng lịch tiêm chủng của con bằng các Gói dịch vụ tiêm vắc xin ở các bệnh viện hay trung tâm tiêm chủng để đảm bảo con luôn có vắc xin tiêm vào đúng ngày, đạt hiệu quả phòng bệnh tốt nhất (ưu điểm của các Gói dịch vụ là bạn sẽ được Nhắc nhở khi đến đợt tiêm vắc xin cho bé, vì thế bạn sẽ không bỏ lỡ lịch tiêm của trẻ).
Bên trên là một số thông tin về việc cần làm trước và sau khi tiêm vắc xin để mang lại hiệu quả nhất.
Ngoài ra, bạn có thể tham khảo thêm: Trẻ em và người lớn tiêm cần bao nhiêu loại vắc-xin? Lịch tiêm chủng trẻ em và người lớn (đầy đủ).